સરકારને 2026-27 નાણાકીય વર્ષમાં ડિવિડન્ડના રૂપમાં રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા તરફથી નોંધપાત્ર રકમ મળવાની તૈયારી છે . આ વિદેશી વિનિમય બજારમાં કમાણી અને રોકાણો પર સારા વળતર દ્વારા શક્ય બનશે. અર્થશાસ્ત્રીઓનો અંદાજ છે કે આ રકમ ગયા વર્ષ કરતા વધુ હશે. આ સરકારી આવકમાં નોંધપાત્ર વધારો કરશે
એસવીએન,નવી દિલ્હી
સરકારને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) તરફથી નોંધપાત્ર રકમ મળવાની તૈયારી છે. આ રકમ ડિવિડન્ડ તરીકે વહેંચવામાં આવશે. RBI નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે આ સરપ્લસ ટ્રાન્સફર કરશે . વિદેશી વિનિમય બજાર હસ્તક્ષેપથી થતી કમાણી , રોકાણો પર સારું વળતર અને ઓછી આકસ્મિક બફર RBIને આ કરવા સક્ષમ બનાવશે. મોટાભાગના અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે આ રકમ ગયા વર્ષના ₹ 2.7 લાખ કરોડથી વધીને આશરે ₹ 3 લાખ કરોડ થવાની ધારણા છે. તાજેતરના વર્ષોમાં, RBI તરફથી આ ડિવિડન્ડ સરકારના નોન-ટેક્સ આવક માટે નોંધપાત્ર ટેકો રહ્યો છે.
સ્ટાન્ડર્ડ ચાર્ટર્ડ બેંકનું કહેવું છે કે RBIનો કુલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) માટે ડિવિડન્ડ રેશિયો સ્થિર રહેવાની શક્યતા છે. જો કે , જો કેન્દ્રીય બેંક તેના આકસ્મિક જોખમ બફર (CRB) ઘટાડે તો આ રેશિયો વધી શકે છે.
અનુમાન લગાવવાનો આધાર શું છે ?
સ્ટાન્ડર્ડ ચાર્ટર્ડે તેના બજેટ પૂર્વાવલોકનમાં જણાવ્યું હતું કે , RBI એ નાણાકીય વર્ષ 2026 માં CRB મર્યાદા 7.5 % નક્કી કરી છે . જોકે , તેને ઘટાડીને 5.5% કરીને અને ડોલર વેચાણને વધુ વેગ આપીને, RBI 2.5-3.0 લાખ કરોડ રૂપિયાનું ડિવિડન્ડ ચૂકવી શકે છે . બેંકના જણાવ્યા અનુસાર , નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં RBI નો ડિવિડન્ડ GDP ના સરેરાશ 0.7% રહ્યો છે .
બોફા ગ્લોબલ રિસર્ચ અનુસાર , નાણાકીય ગણતરીઓમાં RBIનો ડિવિડન્ડ એક મુખ્ય પરિબળ બની ગયો છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં, ચલણના સતત અવમૂલ્યન અને હસ્તક્ષેપ, ઊંચા વ્યાજ દરો સાથે જોડાયેલા હોવાને કારણે RBIનો સરકારને ડિવિડન્ડ વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યો છે, એમ તેમાં જણાવાયું છે.
બોફા RBIનો અંદાજ છે કે આ ટ્રાન્સફર ₹ 2.9 ટ્રિલિયન હશે. તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું હતું કે ઓછી મૂડી બફર ચુકવણીમાં વધારો કરી શકે છે. તેમના મતે , જો RBI ઓછી મૂડી પર્યાપ્તતા જાળવવાનું પસંદ કરે છે, તો તે ડિવિડન્ડમાં વધારાના ₹ 84,000 કરોડ ચૂકવી શકે છે. આ RBIની વાસ્તવિક ઇક્વિટીમાં દરેક 1% ઘટાડા જેટલું છે .
આ રીતે RBI ને ફાયદો થયો છે
ICICI બેંક, બાર્કલેઝ અને HSBC પણ નાણાકીય વર્ષ 2027 માં RBI ને ₹ 3 લાખ કરોડના ડિવિડન્ડનો અંદાજ લગાવી રહ્યા છે , જે મુખ્યત્વે વિદેશી વિનિમય (ફોરેક્સ) સંબંધિત લાભોને કારણે છે . IDFC ફર્સ્ટ બેંકના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ગૌરા સેન ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર , RBI નો કુલ ડોલર ખરીદીનો ઐતિહાસિક ખર્ચ હાલમાં ₹ 69.3 છે , જે તાજેતરના મહિનાઓમાં વેચાણથી થયેલા લાભ દર્શાવે છે.
જોકે , RBI એ ચલણની અસ્થિરતાને રોકવા માટે હસ્તક્ષેપ કર્યો હતો. તેમ છતાં, મંગળવારે રૂપિયો નબળો પડીને પ્રતિ ડોલર 91.72 થયો , જે ગયા વર્ષે 2 એપ્રિલના રોજ 85.60 હતો તેનાથી 7% ઘટાડો દર્શાવે છે .
જોકે, સેન ગુપ્તાનો અંદાજ છે કે વિદેશી વિનિમય બજાર હસ્તક્ષેપથી RBI નો નફો આ વર્ષે ઓછો રહેશે, જેનાથી ડિવિડન્ડ ચૂકવણી પર અસર પડશે. તેમણે નોંધ્યું કે આ નાણાકીય વર્ષ નવેમ્બર સુધીમાં RBI નું કુલ ડોલર વેચાણ 97.9 બિલિયન ડૉલર હતું, જે ગયા વર્ષે 195.6 બિલિયન ડૉલર હતું. તેથી, RBI નાણાકીય વર્ષ 2026 માં વિદેશી વિનિમય વ્યવહારો પર ઓછો નફો કમાશે . ગયા વર્ષની જેમ સ્પોટ ડોલર વેચાણને સ્થિર કરવા માટે RBI આક્રમક રીતે સ્વેપનો ઉપયોગ કરી શક્યું ન હોવાથી કુલ ડોલર વેચાણ ઓછું થયું. પરિણામે , IDFC ફર્સ્ટ બેંક ડિવિડન્ડનો અંદાજ ₹ 2.3 ટ્રિલિયન રાખે છે. નોમુરા અને CARE રેટિંગ્સ પણ સરકારને રૂઢિચુસ્ત બજેટ રજૂ કરવાની અપેક્ષા રાખે છે. નોમુરાએ જણાવ્યું હતું કે , સરકાર નાણાકીય વર્ષ 2026 માં પ્રભાવશાળી ₹ 2.7 ટ્રિલિયન કરતા ઓછો ડિવિડન્ડ રાખશે . CARE રેટિંગ્સનો અંદાજ છે કે ડિવિડન્ડ ₹ 2.0-2.5 ટ્રિલિયન વચ્ચે રહેશે .
વિદેશી ચલણ સંપત્તિ અને સરકારી સિક્યોરિટીઝ પર વ્યાજ કમાણી RBI ના આવકના પ્રાથમિક સ્ત્રોત રહે છે. IDFC ફર્સ્ટ બેંક અનુસાર , RBI ની બેલેન્સ શીટમાં વિદેશી ચલણ સંપત્તિ 61% હિસ્સો ધરાવે છે , જ્યારે સરકારી સિક્યોરિટીઝ 23% હિસ્સો ધરાવે છે.
