ભારતીય ઈતિહાસમાં ભૂખ હડતાળ હંમેશા અન્યાય સામે લડવાનું એક શાંતિપૂર્ણ પણ ધારદાર હથિયાર રહ્યું છે. આવો જાણીએ એવા દિગ્ગજ આંદોલનકારીઓ વિશે જેમણે જનહિત માટે પોતાના પ્રાણની આહુતિ આપીને સત્તાને નમાવી હતી
નવી દિલ્હી:
અલગ-અલગ આંદોલનોમાં ભૂખ હડતાળ એક એવું શક્તિશાળી અને અહિંસક હથિયાર રહ્યું છે, જેણે આઝાદીના સમયથી લઈને અત્યાર સુધી સરકારોને વિચારવા પર મજબૂર કરી છે. તાજેતરમાં સોનમ વાંગચુકની 20 દિવસની ભૂખ હડતાળ બાદ ફરી એકવાર આ મુદ્દો ચર્ચામાં આવ્યો છે. ચાલો જાણીએ એવા અન્ય આંદોલનકારીઓ વિશે જેમણે ઈતિહાસના પાનાઓ પર પોતાની છાપ છોડી છે.
અન્ના હઝારે અને લોકપાલ આંદોલન ભ્રષ્ટાચાર સામે લડવા માટે અન્ના હઝારેએ દિલ્હીના રામલીલા મેદાનમાં જન લોકપાલ બિલની માંગ સાથે અનિશ્ચિતકાલીન ભૂખ હડતાળ કરી હતી. આ આંદોલનને મળેલા અભૂતપૂર્વ જનસમર્થનને કારણે સરકાર તેમની માંગણીઓ સ્વીકારવા મજબૂર બની હતી.
સૌથી લાંબો સંઘર્ષ: ઈરોમ શર્મિલા મણિપુરમાં AFSPA કાયદાને હટાવવાની માંગ સાથે ઈરોમ શર્મિલાએ લગભગ 16 વર્ષ સુધી ભૂખ હડતાળ રાખી હતી. 5 નવેમ્બર 2000 ના રોજ શરૂ થયેલી આ હડતાળ લોકશાહીના ઈતિહાસમાં સૌથી લાંબા સમય સુધી ચાલતા વિરોધ પ્રદર્શન તરીકે નોંધાઈ છે.
મમતા બેનર્જી અને સિંગુર આંદોલન પશ્ચિમ બંગાળમાં ટાટા નૈનો પ્રોજેક્ટ માટે ખેતીની જમીન સંપાદનના વિરોધમાં મમતા બેનર્જીએ ભૂખ હડતાળ કરી હતી. આ હડતાળે રાજ્યની તત્કાલીન લેફ્ટ ફ્રન્ટ સરકારના પતનની પૂર્વભૂમિકા તૈયાર કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી.
સરદાર સરોવર અને મેધા પાટકર મેધા પાટકરે વિસ્થાપિત પરિવારોના યોગ્ય પુનર્વસનની માંગ સાથે સરદાર સરોવર ડેમની ઊંચાઈ વધારવાના વિરોધમાં ઉપવાસ કર્યા હતા. સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપ બાદ તેમણે પોતાનું અનશન તોડ્યું હતું.
ભાષાકીય આધાર પર રાજ્યની માંગ: પોટી શ્રીરામુલુ તેલુગુ ભાષી લોકો માટે અલગ રાજ્યની માંગ સાથે પોટી શ્રીરામુલુએ 58 દિવસ સુધી આમરણ અનશન કર્યું હતું. તેમના બલિદાન બાદ આખા આંધ્રમાં વિરોધ પ્રદર્શન ફાટી નીકળ્યા હતા, જેનું પરિણામ આંધ્ર રાજ્યની રચના સ્વરૂપે આવ્યું હતું.
ગાંધીજી અને ભગતસિંહનો સંઘર્ષ મહાત્મા ગાંધીએ દલિતોના ઉત્થાન અને અસ્પૃશ્યતા નિવારણ માટે 21 દિવસનો ઉપવાસ રાખ્યો હતો. બીજી તરફ, આઝાદીની લડાઈ દરમિયાન શહીદ-એ-આઝમ ભગતસિંહે લાહોર જેલમાં ભારતીય કેદીઓ સાથેના ભેદભાવપૂર્ણ વ્યવહાર સામે ભૂખ હડતાળ શરૂ કરી હતી. આ હડતાળ દરમિયાન જ તેમના સાથી જતિન દાસે 63 દિવસના ઉપવાસ બાદ શહીદી વહોરી હતી, જેણે આઝાદીના આંદોલનને નવી ગતિ આપી હતી.
આ આંદોલનકારીઓએ સાબિત કરી દીધું છે કે, જો મન મક્કમ હોય અને હેતુ જનકલ્યાણનો હોય, તો અહિંસક ઉપવાસ પણ સત્તાના પાયા હલાવી શકે છે. સોનમ વાંગચુકની તાજેતરની લડાઈ પણ આ જ પરંપરાનું એક આધુનિક પ્રતીક છે.
