ભારતમાં ટૂંક સમયમાં જોવા મળી શકે છે પ્લાસ્ટિક કરન્સી, કાગળની નોટોના મોંઘા પ્રિન્ટિંગ ખર્ચમાંથી મળશે મુક્તિ; ઓસ્ટ્રેલિયા અને બ્રિટન સહિત 60થી વધુ દેશોમાં થાય છે ઉપયોગ
નવી દિલ્હી:
ભારતમાં ટૂંક સમયમાં જ કાગળની નોટોના સ્થાને પ્લાસ્ટિકની નોટો ચલણમાં જોવા મળી શકે છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંકે (RBI) આ દિશામાં એક મોટું પગલું ભરતાં નોટોના પ્રિન્ટિંગ માટે જરૂરી ‘ઓપેસિફાઈડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ્સ’ (Opacified Polymer Substrate Sheets) ના ઉત્પાદન અને સપ્લાય માટે વૈશ્વિક સ્તરે ટેન્ડર બહાર પાડ્યા છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક નોટ મુદ્રણ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ (BRBNMPL) દ્વારા અખબારોમાં આ અંગેની જાહેરાત આપવામાં આવી છે. આ કંપની RBI અને ભારત સરકારની સિક્કા તથા નોટ છાપતી કંપની SPMCILનું સંયુક્ત સાહસ છે.
શું છે ઓપેસિફાઈડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ?
ઓપેસિફાઈડ પોલિમર સબસ્ટ્રેટ શીટ એ ખાસ પ્રકારનું પ્લાસ્ટિક બેઝ મટીરિયલ છે. આ મટીરિયલને એવી ટેકનોલોજીથી તૈયાર કરવામાં આવે છે કે તે પ્રકાશને આરપાર જતો રોકે છે અને સામાન્ય પ્લાસ્ટિક કરતાં અત્યંત મજબૂત હોય છે. દુનિયાભરની સેન્ટ્રલ બેંકો સુરક્ષિત કરન્સી છાપવા માટે આ મટીરિયલનો ઉપયોગ કરે છે. આનાથી બનેલી નોટો લાંબો સમય ચાલે છે અને તેની પ્રિન્ટિંગ ક્યારેય ખરાબ થતી નથી.
પ્લાસ્ટિક (પોલિમર) નોટોના મુખ્ય ફાયદા
- લાંબુ આયુષ્ય અને મજબૂતી: કાગળની નોટોની સરખામણીમાં પ્લાસ્ટિકની નોટો ખૂબ જ ટકાઉ હોય છે. તે સરળતાથી ફાટતી નથી.
- પાણી અને ગંદકીથી સુરક્ષિત: ભારત જેવા વિવિધ આબોહવા ધરાવતા દેશ માટે આ નોટો વરદાન સાબિત થઈ શકે છે. આ નોટો પર પાણી, ભેજ કે ગંદકીની કોઈ અસર થતી નથી.
- નકલી નોટો પર લગામ: પોલિમર નોટોની નકલ કરવી કે ડુપ્લિકેટ નોટો બનાવવી અત્યંત મુશ્કેલ છે, જેનાથી બજારમાં નકલી નોટોના દૂષણને રોકી શકાશે.
- ખર્ચમાં લાંબા ગાળે બચત: પ્લાસ્ટિક નોટોનું પ્રારંભિક ઉત્પાદન કદાચ મોંઘું હોઈ શકે છે, પરંતુ તેની લાંબી આવરદાને કારણે વારંવાર નોટો છાપવાની જરૂર પડતી નથી, જેથી લાંબા ગાળે સરકારનો મોટો ખર્ચ બચે છે.
કાગળની નોટો પાછળ થાય છે અબજોનો ખર્ચ
RBIના તાજેતરના આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતમાં કાગળની નોટો છાપવાનો ખર્ચ ઘણો વધારે છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં કરન્સી નોટો છાપવાનો ખર્ચ વધીને ₹6,372 કરોડના રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. જોકે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં તે ઘટીને ₹4,875 કરોડ રહ્યો હતો. નોટો ફાટી જવાની અને ખરાબ થવાની સમસ્યાને કારણે દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાની નોટો ચલણમાંથી બહાર કરવી પડે છે, જે પ્લાસ્ટિક નોટ આવવાથી બંધ થઈ જશે.
દુનિયાના 60થી વધુ દેશોમાં સફળ મોડેલ
વિશ્વભરમાં હાલમાં 60થી વધુ દેશો પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર નોટોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ ટેકનોલોજીની શરૂઆત સૌથી પહેલા ઓસ્ટ્રેલિયાએ કરી હતી. આજે ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને બ્રિટન જેવા દેશો સંપૂર્ણપણે પોલિમર કરન્સી અપનાવી ચૂક્યા છે. આ સિવાય સિંગાપોર, મલેશિયા, થાઈલેન્ડ, ઈન્ડોનેશિયા અને રોમાનિયા જેવા દેશોમાં પણ પ્લાસ્ટિક નોટો સફળતાપૂર્વક ચલણમાં છે.
