હાથશાળથી વારસા સુધી: NMACC ખાતે સ્વદેશ પેવેલિયન

ભારતીય હસ્તકલા અને કલાવારસાને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડતું સ્વદેશ, પેઢી દર પેઢી મળેલા કૌશલ્ય અને પરંપરાગત જ્ઞાનને કારીગરો દ્વારા જીવંત રાખવાનો અનોખો પ્રયાસ

મુંબઈ

વ્યાપક ઉત્પાદન અને ડિજિટલ ડિઝાઇનના યુગમાં હાથથી બનાવાયેલી વસ્તુનું મહત્વ માત્ર તેની સુંદરતામાં નથી, પરંતુ તેની પાછળ રહેલા પેઢીઓ જૂના જ્ઞાન, કૌશલ્ય અને પરંપરામાં પણ છે. દરેક વણાટ, સિલાઈ, કોતરણી અને સુશોભન પોતાની આગવી કહાણી ધરાવે છે. મુંબઈના નીતા મુકેશ અંબાણી કલ્ચરલ સેન્ટર (NMACC) ખાતેનું ‘સ્વદેશ’ પ્લેટફોર્મ આવી જીવંત હસ્તકલા પરંપરાઓને આધુનિક માધ્યમથી લોકો સમક્ષ રજૂ કરી રહ્યું છે.

સાત પેવેલિયનમાં ભારતની વૈવિધ્યસભર કારીગરીનું પ્રદર્શન

રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશનની પહેલ ‘સ્વદેશ’ દ્વારા NMACCના કૉનકોર્સ ખાતે સાત પેવેલિયન મારફતે ભારતીય હસ્તકલા અને હાથશાળની પરંપરાઓનું પ્રસ્તુતીકરણ કરવામાં આવે છે. અહીં દર્શાવવામાં આવતી હસ્તકલાઓ દરેક ઋતુ પ્રમાણે બદલાતી રહે છે. હાલની લાઇન-અપમાં દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળનું જરદોશી કામ, તેલંગણા અને રાજસ્થાનના દંક પોલ્કી દાગીના, રાજસ્થાનના પિછવાઈ ચિત્રો અને રત્ન કોતરણી, ઉત્તર પ્રદેશનું બનારસી વણાટકામ, કાશ્મીરના કાલ બાફી ગાલીચા અને સોઝની ભરતકામ તેમજ ઓડિશા અને તેલંગણાનું ચાંદીનું જડતર કામ સામેલ છે.

કારીગરો સાથે સીધો સંવાદ, કારીગરીની પ્રક્રિયાનો અનુભવ

સ્વદેશની વિશેષતા એ છે કે અહીં મુલાકાતીઓને માત્ર તૈયાર થયેલી વસ્તુઓ જોવાની તક મળતી નથી, પરંતુ તેને બનાવતી પ્રક્રિયા અને કારીગરોના કૌશલ્યને પણ નજીકથી નિહાળી શકાય છે. કારીગરો પેવેલિયનમાં કામ કરતા હોવાથી મુલાકાતીઓ તેમની સાથે વાતચીત કરી શકે છે અને પેઢી દર પેઢી મળેલા જ્ઞાન તથા પરંપરાગત ટેકનિક વિશે જાણી શકે છે.

ઓડિશાના ચાંદીના કારીગર દ્વારા ચાંદીને વાળ જેટલા બારીક તારરૂપે ખેંચીને તૈયાર કરવામાં આવતું ફિલિગ્રી એટલે કે તારકશી કામ હોય કે પછી બનારસી વણકર દ્વારા રેશમના સેંકડો તાર સાથે શાળ પર કરવામાં આવતું વણાટ—દરેક પ્રક્રિયા પોતાની અંદર સમય, ચોકસાઈ અને અસાધારણ કૌશલ્યની કહાણી ધરાવે છે.

લુપ્ત થતી કારીગરીને નવી ઓળખ

આ પ્રકારની સીધી રજૂઆત અનેક પરંપરાગત કળાઓ માટે સંજીવની સમાન બની શકે છે. કાશ્મીરની સોઝની ભરતકામ પરંપરા તેનું ઉદાહરણ છે. કાશ્મીરના કાતિલ શિયાળાના મહિનાઓ દરમિયાન આ કળા પરંપરાગત રીતે ખેડૂત સમુદાયોને મૌસમી રોજગાર પૂરો પાડતી આવી છે. સ્વદેશ ખાતે આ કારીગરીને નવા પ્રેક્ષકો સુધી પહોંચવાનું મંચ મળ્યું છે, જેના કારણે નવી પેઢીના તાલીમાર્થીઓમાં પણ આવી પરંપરાગત કળાઓ પ્રત્યે રસ પેદા થઈ રહ્યો છે.

તૈયાર વસ્તુ કરતાં પ્રક્રિયા પણ એટલી જ મહત્વની

NMACCના સ્વદેશ પેવેલિયન્સમાં ભારતની હસ્તકલા પરંપરાઓ પાછળ રહેલા લોકો, તેમની મહેનત અને સમગ્ર પ્રક્રિયાને સમજવાનો અવસર મળે છે. જટિલ ભરતકામ, વણાટકામ, દાગીના, ચિત્રકલા અને ચાંદીના કામમાં પેઢીઓનું જ્ઞાન કેવી રીતે રૂપાંતરિત થાય છે તેનો જીવંત અનુભવ અહીં મળે છે.

NMACC ભારતીય કળા, વારસા અને આધુનિક અભિવ્યક્તિના વિવિધ સ્વરૂપોને એકસાથે લાવતું સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર બની રહ્યું છે. સ્વદેશ દ્વારા તૈયાર હસ્તકલા ઉત્પાદનોથી આગળ વધીને દરેક કૃતિ પાછળનું કૌશલ્ય, જ્ઞાન, કહાણી અને તેને જીવંત રાખવા માટે કારીગરો દ્વારા કરવામાં આવતી મહેનતને ઉજાગર કરવામાં આવી રહી છે.