ઇન્દિરા ગાંધી સરકારે શોલેનો ક્લાઇમેક્સ બદલાવ્યો હતો સલીમ-જાવેદને રિલીઝ પહેલા ‘બળજબરી’ કરાઈ હતી

મુંબઈ

15 ઓગસ્ટ 2025 ના રોજ, ‘શોલે’ ના રિલીઝને 50 વર્ષ થશે. 1975માં રિલીઝ થયેલી આ માસ્ટરપીસની વિશ્વભરમાં 25 કરોડથી વધુ ટિકિટો વેચાઈ હતી. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે તત્કાલીન ઇન્દિરા ગાંધી સરકારે તેનો ક્લાઇમેક્સ બદલી નાખ્યો હતો?

ભારતીય સિનેમાની માસ્ટરપીસ ‘શોલે’ એવી પસંદગીની ફિલ્મોમાંની એક છે જેની ચાહક ફોલોઇંગ ત્યારે પણ હતી અને હજુ પણ છે. તે 50 વર્ષ પહેલા 15 ઓગસ્ટ 1975ના રોજ સિનેમાઘરોમાં રિલીઝ થઈ હતી. ટિકિટ બારી પર ‘શોલે’ ની શરૂઆત ભલે ધીમી રહી હોય, પરંતુ એક અઠવાડિયા પછી તેણે બધા રેકોર્ડ તોડી નાખ્યા. 3 કરોડના બજેટમાં બનેલી આ ફિલ્મે તે સમયગાળામાં 15.5૦ કરોડ રૂપિયાની કમાણી કરી હતી. વિશ્વભરમાં 25 કરોડથી વધુ ટિકિટો વેચાઈ હતી. તેણે ભારતમાં 6૦ ગોલ્ડન જ્યુબિલીનો રેકોર્ડ બનાવ્યો હતો. 1૦૦થી વધુ થિયેટરોમાં જ્યુબિલી ઉજવનારી આ પહેલી ફિલ્મ બની હતી. અમિતાભ બચ્ચન, ધર્મેન્દ્ર, અમજદ ખાન, હેમા માલિની, જયા બચ્ચન અને સંજીવ કુમારનું સ્ટારડમ આકાશને સ્પર્શ્યું હતું. ફિલ્મમાં બે સંવાદો બોલનારા મેક મોહન પણ સ્ટાર બની ગયા હતા. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે આ ફિલ્મને તત્કાલીન ઇન્દિરા ગાંધી સરકારની ઉગ્રતાનો સામનો કરવો પડ્યો હતો.

જ્યારે રમેશ સિપ્પી દ્વારા દિગ્દર્શિત ‘શોલે’ રિલીઝ થઈ ત્યારે દેશમાં કટોકટી લાદવામાં આવી હતી. ઇન્દિરા ગાંધીની સરકારે ભારતીય લોકશાહીને તેનો સૌથી કાળો અધ્યાય આપ્યો હતો. 25 જૂન 1975ના રોજ દેશમાં કટોકટી લાદવામાં આવી હતી, જે 21 માર્ચ 1977 સુધી અમલમાં રહી. આ તે સમય હતો જ્યારે સરકારે પોતાની ઇચ્છા મુજબ અખબારોમાંથી સમાચાર દૂર કર્યા હતા. તેનો વિરોધ કરનારાઓને જેલમાં ધકેલી દેવામાં આવ્યા હતા. તેની વિરુદ્ધ દરેક અવાજ દબાવવામાં આવ્યો હતો. દરમિયાન, ‘શોલે’ 1975માં સ્વતંત્રતા દિવસના અવસર પર રિલીઝ થઈ હતી. ફિલ્મની વાર્તા અને પટકથા સલીમ-જાવેદે લખી છે. હવે જાવેદ અખ્તરના પુત્ર, અભિનેતા અને ફિલ્મ નિર્માતા ફરહાન અખ્તરે જણાવ્યું છે કે કેવી રીતે સરકારના દબાણ હેઠળ ‘શોલે’નો ક્લાઈમેક્સ ફરીથી લખવામાં આવ્યો હતો.

‘શોલે’, એક એવી ફિલ્મ જેણે દર્શકોના મન પર ઊંડી છાપ છોડી

ફરહાન અખ્તર આ દિવસોમાં તેની ફિલ્મ ‘120 બહાદુર’ માટે સમાચારમાં છે. તેનું ટીઝર મંગળવારે રિલીઝ થયું હતું. તે 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ પર આધારિત છે. ફરહાને પ્રખર ગુપ્તાના પોડકાસ્ટમાં તેની નવી ફિલ્મ તેમજ ‘શોલે’ વિશે વાત કરી. તેની ઐતિહાસિક સફળતા પર બોલતા, તેણે કહ્યું, ‘શોલે તમારા પર ઊંડી અસર છોડી જાય છે. તે જે રીતે બનાવવામાં આવી હતી અને બધા પાત્રો મનોરંજક હતા. એવું નહોતું કે ફક્ત જય અને વીરુ જ રોમાંચક હતા. જેલર, સુરમા ભોપાલી, ગબ્બર અને બસંતી, બધા જ મહાન પાત્રો હતા.’

ત્યારે કોઈ VFX નહોતું, છતાં ‘શોલે’ મહાન, અદ્ભુત હતી!

ફરહાન આગળ કહે છે, ‘મારા માટે તે એક ભાવનાત્મક ફિલ્મ છે અને તે એક મહાન મનોરંજક પણ હતી. તેનું દિગ્દર્શન અને શૂટિંગ શાનદાર હતું, એવું કંઈક જે પહેલાં ક્યારેય બન્યું ન હતું, કદાચ મુઘલ-એ-આઝમ સિવાય. જ્યારે તમે તેના દ્રશ્યો જુઓ છો, ત્યારે તમે વિચારવા મજબૂર થઈ જાઓ છો કે તેઓએ તે સમયે તેનું શૂટિંગ કેવી રીતે કર્યું હશે? થિયેટરોમાં તેણે જે અનુભવ આપ્યો તે અદ્ભુત હતો. તે હજુ પણ સમયની કસોટી પર ખરી ઉતરે છે, ખાસ કરીને જ્યારે દરેક વ્યક્તિ VFX પર ખૂબ નિર્ભર છે!’

સલીમ-જાવેદને ક્લાઈમેક્સ બદલવાનું કહેવામાં આવ્યું હતું

આ સમય દરમિયાન ફરહાને ‘શોલે’ના ક્લાઈમેક્સ બદલવા વિશે પણ વાત કરી હતી. ફરહાને કહ્યું કે તેના પિતા જાવેદ અખ્તર અને સલીમ ખાન સ્ક્રિપ્ટ બદલવાની સલાહથી ખુશ નહોતા. પરંતુ તેની પાસે કોઈ વિકલ્પ નહોતો. તે કહે છે, ‘ફિલ્મનો ભાવનાત્મક મૂળ ખૂબ જ મજબૂત હતો, ઠાકુર તેનો હાથ કાપ્યા પછી બદલો લેવા માંગે છે. આપણે જય અને વીરુની વાતચીતમાં ખોવાઈ જઈએ છીએ, પરંતુ ફિલ્મનો મુખ્ય આધાર એક પ્રામાણિક પોલીસ અધિકારી છે જે એક ડાકુની પાછળ પડે છે જેણે તેના પરિવારની હત્યા કરી છે.’

‘શોલે’નો મૂળ ક્લાઇમેક્સ આ રીતે સલીમ-જાવેદે લખ્યો હતો

ફરહાન આગળ કહે છે, ‘ઠાકુર આ બે નકામા લોકોને કામે રાખે છે, અને મૂળ ક્લાઇમેક્સમાં જે લખાયું હતું તેમાં તે ગબ્બરને મારી નાખે છે. પરંતુ કટોકટીને કારણે, તેમને તેને બદલવું પડ્યું. મૂળ અંત એ છે જ્યાં ઠાકુર ગબ્બરને પગ નીચે કચડીને મારી નાખે છે અને પછી રડે છે.’

ક્લાઇમેક્સમાં પોલીસ અને ગ્રામજનોને જોઈને સલીમ-જાવેદ દંગ રહી ગયા. ‘ભાગ મિલ્ખા ભાગ’ના અભિનેતાએ આગળ કહ્યું, ‘જ્યારે પિતા અને સલીમ સાહેબને અંત બદલવો પડ્યો, ત્યારે તેઓ દ્રશ્યમાં આવતા દરેક વ્યક્તિ વિશે વિચારીને દંગ રહી ગયા. તે દ્રશ્યમાં ગામલોકો, પોલીસ અને બધા મુખ્ય પાત્રો છે. તેઓએ એકબીજા સાથે મજાક કરી કે હવે ફક્ત એક પોસ્ટમેન ગાયબ છે. તેઓ સમજી શક્યા નહીં કે અંતમાં પોલીસ આવી રહી છે, પરંતુ તેમને તે બદલવું પડ્યું, કારણ કે તેમની પાસે કોઈ વિકલ્પ નહોતો.’

રમેશ સિપ્પીએ પણ કહ્યું – ક્લાઇમેક્સ બદલવાની ફરજ પડી

ફરહાન પહેલા, દિગ્દર્શક રમેશ સિપ્પીએ પણ 2018 માં પુણે ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં આ બદલાયેલા ક્લાઇમેક્સ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે કહ્યું હતું કે ત્યારે સેન્સર બોર્ડે તેમને ફિલ્મનો ક્લાઇમેક્સ બદલવાની ફરજ પાડી હતી. તેમણે કહ્યું, ‘મેં શોલેનો એક અલગ અંત શૂટ કર્યો હતો જ્યાં ઠાકુર ગબ્બરને પગ નીચે કચડીને મારી નાખે છે. પરંતુ સેન્સર બોર્ડે તેને મંજૂરી આપી ન હતી. તેઓ ઠાકુર દ્વારા ગબ્બરને પગથી મારવાથી ખુશ ન હતા. હું પણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં ફસાઈ ગયો હતો… ઠાકુર તેને કેવી રીતે મારી શકે? તે બંદૂકનો ઉપયોગ કરી શકતો ન હતો કારણ કે તેના હાથ નહોતા. બોર્ડ પણ દ્રશ્યમાં વધુ પડતી હિંસાથી નાખુશ હતું… તેઓએ કહ્યું, ‘તમારે અંત બદલવો પડશે’. હું ખુશ નહોતો, પણ પછી મેં તે રિલીઝ માટે કર્યું.’