મિકેનિકલ એન્જિનિયરથી ફુલટાઈમ ફોટોગ્રાફર બનવાની સફર, ૧૫ વર્ષથી હિમાલયની ખીણોમાં વન્યજીવન અને સંસ્કૃતિને કેમેરામાં કેદ કરવાનો અનોખો અનુભવ, લદ્દાખ, જંસ્કાર અને સ્પીતિની રોમાંચક ફોટોગ્રાફીની રોમાંચક સફર
નરેન્દ્ર આઈ. પંચોલી.અમદાવાદ
ફોટોગ્રાફી માત્ર તસવીર ખેંચવાનું માધ્યમ નથી, પરંતુ કોઈ પ્રદેશ, તેની સંસ્કૃતિ, લોકો અને પ્રકૃતિને નજીકથી સમજવાનો એક માર્ગ પણ બની શકે છે. સૌરભ દેસાઈની ફોટોગ્રાફીની સફર આ વાતને સાર્થક કરતી નજરે પડે છે. મિકેનિકલ એન્જિનિયર તરીકેની નોકરીથી શરૂઆત કરનાર સૌરભ દેસાઈએ ૨૦૧૨માં નોકરી છોડીને ફુલટાઈમ ફોટોગ્રાફર બનવાનો નિર્ણય કર્યો. ત્યારથી છેલ્લા લગભગ ૧૫ વર્ષથી તેઓ લદ્દાખ, જંસ્કાર અને સ્પીતિ જેવા હિમાલયન પ્રદેશોમાં સતત પ્રવાસ કરી રહ્યા છે.
તેમની તસવીરોમાં માત્ર બરફથી ઢંકાયેલા પહાડો કે વન્યજીવો જ નહીં, પરંતુ ત્યાંના લોકોનું જીવન, બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ, પરંપરાઓ, મુશ્કેલ હવામાન અને પ્રકૃતિ સાથેનો તેમનો સંબંધ પણ જોવા મળે છે. નવજીવન ટ્રસ્ટ દ્વારા આયોજિત પુસ્તક વિમોચન અને પ્રદર્શનના પ્રસંગે સૌરભ દેસાઈએ પોતાની આ સમગ્ર સફરના અનેક અનુભવો શેર કર્યા.
સ્કૂલકાળથી કેમેરા સાથેનો સંબંધ
સૌરભ દેસાઈને સ્કૂલના સમયથી જ ફોટોગ્રાફીનો શોખ હતો. જોકે ફોટોગ્રાફીને વ્યવસાય તરીકે સ્વીકારવાનો નિર્ણય ઘણો પાછળથી આવ્યો. વર્ષ ૧૯૯૭-૯૮ દરમિયાન નેચર ક્લબ સુરત સાથે ટ્રેકિંગમાં જતાં તેમણે કેમેરાનો ઉપયોગ શરૂ કર્યો હતો.
પ્રકૃતિની વચ્ચે ફરતાં તેમણે અનુભવ્યું કે કેમેરા દ્વારા કોઈ સ્થળને માત્ર જોવું નહીં, પરંતુ તેને અલગ દૃષ્ટિકોણથી સમજવું પણ શક્ય છે. આ શોખ ધીમે ધીમે ગંભીર રસમાં બદલાતો ગયો.
તેઓ કહે છે કે ૨૦૦૬થી ૨૦૧૨ દરમિયાન તેમણે એલ એન્ડ ટી માં મિકેનિકલ એન્જિનિયર તરીકે નોકરી કરી. પરંતુ અંદરથી ફોટોગ્રાફી પ્રત્યેનો લગાવ સતત વધતો રહ્યો. આખરે ૨૦૧૨માં તેમણે નોકરી છોડીને ફોટોગ્રાફીને સંપૂર્ણ સમય આપવાનો નિર્ણય કર્યો.
લદ્દાખે શીખવ્યું ‘ઝૂલે’નું સાચું મહત્વ
લદ્દાખ અને જંસ્કારની મુલાકાતોમાં સૌરભ દેસાઈ માટે માત્ર પ્રકૃતિ જ નહીં, પરંતુ સ્થાનિક લોકો અને તેમની સંસ્કૃતિ પણ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર બની છે.
તેઓ જણાવે છે કે ત્યાં એક શબ્દ વારંવાર સાંભળવા મળે છે—‘ઝૂલે’. આ શબ્દનો ઉપયોગ હેલો, હાય, કેમ છો, નમસ્કાર અને આવજો જેવા અનેક સંદર્ભોમાં થાય છે. પરંતુ તેમના માટે ‘ઝૂલે’ માત્ર એક શબ્દ નથી, તે લોકો સાથે જોડાવાની ચાવી છે.
કોઈ અજાણી વ્યક્તિ સાથે વાતની શરૂઆત ‘ઝૂલે’થી થાય એટલે વાતાવરણમાં એક અલગ જ હૂંફ ઊભી થઈ જાય છે. સામેવાળી વ્યક્તિ સાથે તરત જ એક માનવીય કનેક્શન બની જાય છે. લદ્દાખના લોકોની આ સાદગી અને આત્મીયતા તેમને સતત આ પ્રદેશ તરફ ખેંચે છે.
ઓક્સિજન ઓછો, મુશ્કેલીઓ વધારે, છતાં લોકોના ચહેરા પર સ્મિત
લદ્દાખ અને જંસ્કાર જેવા ઊંચાઈવાળા પ્રદેશોમાં જીવન સરળ નથી. ઓક્સિજનનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે, હવામાન અત્યંત કઠોર હોય છે અને શિયાળામાં તાપમાન માઈનસ ૩૫થી ૩૭ ડિગ્રી સુધી પહોંચી જાય છે.
આવી પરિસ્થિતિમાં પણ સ્થાનિક લોકોનો સ્વભાવ અત્યંત સરળ, વિનમ્ર અને માયાળુ છે. બહારથી આવતા પ્રવાસીઓનું તેઓ જે ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરે છે તે સૌરભ દેસાઈને વિશેષ રીતે સ્પર્શે છે.
તેમના મતે, આ પ્રદેશને સમજવા માટે માત્ર પહાડો જોવાથી કામ ચાલતું નથી. ત્યાંના લોકો, તેમની જીવનશૈલી અને સદીઓ જૂની પરંપરાઓને સમજવી એટલી જ જરૂરી છે.
લદ્દાખની પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને બૌદ્ધ પરંપરા
લદ્દાખ અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પ્રાચીન સંસ્કૃતિની ઊંડી છાપ જોવા મળે છે. સ્થાનિક લોકો આજે પણ તેમની જૂની પરંપરાઓ, મૂલ્યો અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ સાથે મજબૂત રીતે જોડાયેલા છે.
સૌરભ દેસાઈએ પોતાના પ્રવાસ દરમિયાન મઠો, સ્થાનિક ધાર્મિક પરંપરાઓ, લોકોની દૈનિક જીવનશૈલી અને આસપાસના કુદરતી વાતાવરણને કેમેરામાં કેદ કર્યું છે. તેમના માટે આ ફોટોગ્રાફ્સ માત્ર દૃશ્યો નથી, પરંતુ એક જીવંત સંસ્કૃતિના દસ્તાવેજ છે.
જંસ્કારનો પડકાર: રસ્તા, વીજળી અને આઇસ હોકી
જંસ્કાર પહોંચવું આજે પણ સરળ પ્રવાસ નથી. સ્થાનિક ભાષા લદાખી છે, જે તિબેટીયન ભાષાની નજીક છે અને બહારના વ્યક્તિ માટે સમજવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
રસ્તાઓ અને વીજળીની સમસ્યાઓ પણ લાંબા સમયથી પડકારરૂપ રહી છે. જોકે હવે સ્થિતિ ધીમે ધીમે બદલાઈ રહી છે. સરકાર દ્વારા સોલાર સિસ્ટમ અને નવા રસ્તાઓના વિકાસ પર કામ થઈ રહ્યું છે. ખાસ કરીને બોર્ડર રોડ ઓર્ગેનાઇઝેશન એટલે કે બીઆરઓ દ્વારા માર્ગ નિર્માણનું કામ કરવામાં આવી રહ્યું છે.
જંસ્કારની એક વિશેષ ઓળખ ત્યાંની આઇસ હોકી પણ છે. કડકડતી ઠંડી વચ્ચે બરફ પર રમાતી આ રમત સ્થાનિક જીવનનો એક મહત્વનો હિસ્સો બની ગઈ છે. અહીંનું આઇસ હોકી મેદાન વિશ્વમાં સૌથી વધુ ઊંચાઈ પર આવેલા આઇસ હોકી મેદાનોમાંનું એક ગણાય છે.
સ્પીતિમાં માઈનસ ૩૦થી ૩૫ ડિગ્રીમાં ત્રણ દિવસ ફસાયા
ફોટોગ્રાફીની સફરમાં કેટલાક અનુભવો એવા હોય છે જે જીવનભર યાદ રહી જાય. સૌરભ દેસાઈ માટે એવો જ એક અનુભવ સ્પીતિ વેલીનો છે.
રામપુરથી કેલોંગ તરફ જતા સમયે લેન્ડસ્લાઇડ અને બરફ ઘસી પડવાની ઘટનાને કારણે તેમનો પ્રવાસ અટકી ગયો હતો. તેઓ ત્રણ દિવસ સુધી એક જ જગ્યાએ ફસાયેલા રહ્યા. બહારનું તાપમાન માઈનસ ૩૦થી ૩૫ ડિગ્રી સુધી પહોંચી જતું હતું.
આવી સ્થિતિમાં મુસાફરી અટકી જાય, રસ્તો બંધ થઈ જાય અને કુદરત સામે માણસની મર્યાદા સ્પષ્ટ થઈ જાય. પરંતુ ફોટોગ્રાફર તરીકે આવા જ પડકારો તેમને પ્રકૃતિને વધુ નજીકથી સમજવાની તક પણ આપે છે.
સ્નો લેપર્ડ માટે બે વર્ષ રાહ, ત્રીજા વર્ષે મળી સફળતા
લદ્દાખના વન્યજીવનમાં સ્નો લેપર્ડ સૌરભ દેસાઈ માટે સૌથી વિશેષ આકર્ષણોમાંનું એક છે. પરંતુ સ્નો લેપર્ડને કેમેરામાં કેદ કરવો એટલો સરળ નથી.
બે વર્ષ સુધી સતત પ્રયત્નો કર્યા છતાં તેમને સ્નો લેપર્ડ જોવા મળ્યો નહોતો. ત્રીજા વર્ષે આખરે તેમની રાહ સફળ થઈ. સ્નો લેપર્ડ અને તેના બચ્ચા સાથેનો અનુભવ તેમના માટે અત્યંત રોમાંચક રહ્યો.
વન્યજીવન ફોટોગ્રાફીમાં ધીરજ સૌથી મોટું હથિયાર છે. કલાકો સુધી રાહ જોવી, હવામાન સહન કરવું અને પ્રાણીની હિલચાલનું અવલોકન કરવું પડે છે. સ્નો લેપર્ડ જેવા અત્યંત દુર્લભ અને ચપળ પ્રાણીને કેમેરામાં કેદ કરવા માટે તો આ ધીરજ અનેકગણી જરૂરી બની જાય છે.
થીજી ગયેલી નદીઓથી આઇબેક્સ સુધી કેમેરામાં કેદ હિમાલય
છેલ્લા ૧૫ વર્ષમાં લદ્દાખ, સ્પીતિ અને જંસ્કારની અસંખ્ય મુલાકાતો દરમિયાન સૌરભ દેસાઈએ હિમાલયના અનેક રૂપોને પોતાના કેમેરામાં કેદ કર્યા છે.
થીજી ગયેલી નદીઓ, બરફથી ઢંકાયેલા પહાડો, આઇબેક્સ જેવા વન્યજીવો, સ્નો લેપર્ડ, સ્થાનિક લોકો, મઠો અને બૌદ્ધ સંસ્કૃતિ—આ બધું તેમની ફોટોગ્રાફિક સફરનો ભાગ બન્યું છે.
શિયાળાની ઋતુમાં જ્યારે તાપમાન માઈનસ ૩૫થી ૩૭ ડિગ્રી સુધી પહોંચી જાય ત્યારે પણ તેઓ ફોટોગ્રાફી માટે બહાર નીકળે છે. અલગ-અલગ દૃશ્યો અને વન્યજીવનની ક્ષણોને કેદ કરવા માટે તેઓ એકથી વધુ કેમેરા અને વિવિધ લેન્સ સાથે કામ કરે છે.
લદ્દાખથી પુસ્તક અને પ્રદર્શન સુધીની સફર
આ લાંબી ફોટોગ્રાફિક સફરનું પરિણામ માત્ર વ્યક્તિગત તસવીરો સુધી મર્યાદિત રહ્યું નથી. લદ્દાખ, સ્પીતિ અને જંસ્કારના પ્રદેશો, ત્યાંનું વન્યજીવન અને સંસ્કૃતિને આવરી લેતું પુસ્તક તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે.
આ તસવીરોના પ્રદર્શન દ્વારા એવા કલાકારો અને ફોટોગ્રાફરોને પણ એક મંચ મળે છે, જેઓ વર્ષોથી પોતાના ક્ષેત્રમાં કામ કરી રહ્યા છે. ફોટોગ્રાફી અને આર્ટ સાથે જોડાયેલા સિઝન્ડ આર્ટિસ્ટોને ચેનલાઇઝ કરવાની અને તેમની સર્જનાત્મકતાને લોકો સુધી પહોંચાડવાની આ એક મહત્વપૂર્ણ તક બની રહી છે.
નવજીવન ટ્રસ્ટ દ્વારા પુસ્તક વિમોચન અને પ્રદર્શનના આયોજન સાથે પ્રકાશન તથા પુસ્તકોના પ્રસારણ-પ્રચારનું કામ પણ સતત આગળ વધી રહ્યું છે.
હિમાલય બાદ હવે વેસ્ટર્ન ઘાટ્સ તરફ નજર
લદ્દાખ, જંસ્કાર અને સ્પીતિમાં વર્ષો વિતાવ્યા બાદ હવે સૌરભ દેસાઈનું ધ્યાન વેસ્ટર્ન ઘાટ્સ તરફ વધુ કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે.
ખાસ કરીને મેક્રો ફોટોગ્રાફીમાં તેમની રુચિ વધી છે. વેસ્ટર્ન ઘાટ્સમાં તેઓ નિયમિત રીતે જાય છે અને ત્યાંની નાની-નાની કુદરતી રચનાઓ, જીવસૃષ્ટિ અને વનસ્પતિને નજીકથી કેમેરામાં કેદ કરે છે.
તેમની સફર એ દર્શાવે છે કે ફોટોગ્રાફી માટે કોઈ એક સ્થળ કે એક વિષય પૂરતો નથી. ક્યારેક માઈનસ ૩૭ ડિગ્રીની બરફીલી દુનિયા તો ક્યારેક વેસ્ટર્ન ઘાટ્સની સૂક્ષ્મ જીવસૃષ્ટિ—દરેક જગ્યામાં એક નવી વાર્તા છુપાયેલી છે.
કેમેરાથી માત્ર તસવીર નહીં, એક આખી દુનિયાનું દસ્તાવેજીકરણ
સૌરભ દેસાઈની સફર મિકેનિકલ એન્જિનિયરથી ફોટોગ્રાફર બનવા સુધીની કારકિર્દી પરિવર્તનની વાત પૂરતી નથી. આ સફર પ્રકૃતિ, માનવી, સંસ્કૃતિ અને વન્યજીવનને સમજવાની સતત પ્રક્રિયા છે. લદ્દાખના ‘ઝૂલે’થી શરૂ થતું માનવીય જોડાણ હોય, માઈનસ ૩૭ ડિગ્રીમાં કેમેરા સાથે ઊભા રહેવાનો અનુભવ હોય કે ત્રણ વર્ષની રાહ બાદ સ્નો લેપર્ડને કેમેરામાં કેદ કરવાની ક્ષણ—દરેક અનુભવ તેમની તસવીરોને એક અલગ વાર્તા આપે છે.
નવજીવન ટ્રસ્ટ સાથેના પુસ્તક અને પ્રદર્શન દ્વારા આ અનુભવો હવે વધુ મોટા વર્તુળ સુધી પહોંચે છે. તેમની તસવીરોમાં હિમાલય માત્ર બરફ અને પહાડોનો પ્રદેશ નથી રહેતો, પરંતુ લોકો, પરંપરા, સંઘર્ષ, વન્યજીવન અને પ્રકૃતિ સાથેના સહઅસ્તિત્વની એક જીવંત કહાની બની જાય છે.
