પ્રિ-મેટ્રિક યોજનામાં 58.38 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને ₹438.27 કરોડની સહાય, પોસ્ટ-મેટ્રિક હેઠળ 32,226 વિદ્યાર્થિનીઓને ₹420.28 કરોડની મદદ; ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે આવકમર્યાદા ₹2.50 લાખથી વધારી ₹6 લાખ કરાઈ
ગાંધીનગર
ગુજરાતમાં આદિજાતિ સમાજના બાળકો શિક્ષણથી વંચિત ન રહે અને આર્થિક મુશ્કેલીઓને કારણે તેમનું ભણતર અધૂરું ન રહી જાય તે માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓના માધ્યમથી આર્થિક સહાય આપવામાં આવી રહી છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષ દરમિયાન આદિજાતિ વિદ્યાર્થીઓના શૈક્ષણિક ઉત્કર્ષ માટે પ્રિ-મેટ્રિક અને પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓ હેઠળ કરોડો રૂપિયાની સહાય ચૂકવવામાં આવી છે.
રાજ્ય સરકારના આંકડા અનુસાર, વર્ષ 2021-22થી 2025-26 દરમિયાન ગુજરાત સરકારની પ્રિ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ ₹438.27 કરોડના ખર્ચે 58.38 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સહાય આપવામાં આવી છે. જ્યારે પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ ₹420.28 કરોડના ખર્ચે 32,226 આદિજાતિ વિદ્યાર્થિનીઓને સહાયનો લાભ આપવામાં આવ્યો છે. આમ, આ બંને રાજ્ય સરકારની યોજનાઓ પાછળ પાંચ વર્ષમાં ₹858.55 કરોડથી વધુનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો છે.
ધોરણ 1થી 10ના વિદ્યાર્થીઓને આવકમર્યાદા વિના શિષ્યવૃત્તિ
આદિજાતિ સમાજના બાળકો પ્રાથમિકથી માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી સતત અભ્યાસ કરી શકે તે હેતુથી ગુજરાત સરકારની પ્રિ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના અમલમાં છે. આ યોજના હેઠળ ધોરણ 1થી 10માં અભ્યાસ કરતા તમામ અનુસૂચિત જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓને પરિવારની આવકમર્યાદાને ધ્યાનમાં લીધા વિના શિષ્યવૃત્તિ આપવામાં આવે છે.
યોજના હેઠળ ધોરણ 1થી 5ના વિદ્યાર્થીઓને વાર્ષિક ₹750, ધોરણ 6થી 8ના કુમારોને ₹750 અને કન્યાઓને ₹1,000 જ્યારે ધોરણ 9 અને 10ના વિદ્યાર્થીઓને ₹1,000ની સહાય આપવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત, અતિપછાત આદિજાતિ જૂથોના વિદ્યાર્થીઓ માટે વિશેષ સહાયની જોગવાઈ છે. જેમાં ધોરણ 1થી 5 અને ધોરણ 6થી 8ના વિદ્યાર્થીઓને ₹1,000 તથા ધોરણ 9 અને 10ના વિદ્યાર્થીઓને ₹1,500ની સહાય આપવામાં આવે છે.
કેન્દ્ર સરકારની પ્રિ-મેટ્રિક યોજનામાં પણ લાખો વિદ્યાર્થીઓને લાભ
ગુજરાત સરકારની યોજના ઉપરાંત ભારત સરકાર દ્વારા પણ ધોરણ 9 અને 10માં અભ્યાસ કરતા આદિજાતિ વિદ્યાર્થીઓ માટે પ્રિ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ આપવામાં આવે છે.
આ યોજના હેઠળ ડે-સ્કોલર વિદ્યાર્થીઓને વાર્ષિક ₹3,000 અને હોસ્ટેલમાં રહીને અભ્યાસ કરતા વિદ્યાર્થીઓને ₹6,250ની સહાય આપવામાં આવે છે. આ યોજનાનો લાભ મેળવવા માટે પરિવારની વાર્ષિક આવક ₹2.50 લાખથી ઓછી હોવી જરૂરી છે. જોકે, અનાથ વિદ્યાર્થીઓને આ આવકમર્યાદામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
વર્ષ 2021-22થી 2025-26 દરમિયાન કેન્દ્ર સરકારની આ પ્રિ-મેટ્રિક યોજના હેઠળ ₹184.19 કરોડના ખર્ચે 5.37 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સહાય આપવામાં આવી છે.
ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે વિદ્યાર્થિનીઓને ₹420.28 કરોડની સહાય
માધ્યમિક શિક્ષણ બાદ આદિજાતિ સમાજની દીકરીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી શકે અને આર્થિક કારણોસર તેમનો અભ્યાસ અટકી ન જાય તે માટે રાજ્ય સરકાર દ્વારા વિશેષ પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના અમલમાં મૂકવામાં આવી છે.
આ યોજના હેઠળ ધોરણ 10 પછી ઉચ્ચ અભ્યાસ કરતા પાત્ર વિદ્યાર્થીઓને અભ્યાસક્રમના પ્રકાર અને ડે-સ્કોલર અથવા હોસ્ટેલર હોવાના આધારે સ્ટાઇપેન્ડ તથા નોન-રીફંડેબલ ફીની સહાય આપવામાં આવે છે.
ગુજરાત સરકારની વિશેષ પોસ્ટ-મેટ્રિક યોજના હેઠળ આદિજાતિ વિદ્યાર્થિનીઓને પરિવારની આવકમર્યાદાને ધ્યાનમાં લીધા વિના લાભ આપવામાં આવે છે. વર્ષ 2021-22થી 2025-26 દરમિયાન આ યોજના હેઠળ ₹420.28 કરોડના ખર્ચે 32,226 વિદ્યાર્થિનીઓને સહાય આપવામાં આવી છે.
બીજી તરફ, ભારત સરકારની પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ પરિવારની વાર્ષિક આવક ₹2.50 લાખથી ઓછી હોવી જરૂરી છે. આ યોજનામાં પણ અનાથ વિદ્યાર્થીઓને આવકમર્યાદામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.
કેન્દ્ર સરકારની પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં ₹2,830.77 કરોડના ખર્ચે 11.39 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓને સહાય આપવામાં આવી છે.
પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિની આવકમર્યાદા ₹2.50 લાખથી વધારી ₹6 લાખ
આદિજાતિ વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વધુ તક મળે અને માત્ર પરિવારની આવકને કારણે તેઓ શિષ્યવૃત્તિના લાભથી વંચિત ન રહે તે માટે રાજ્ય સરકારે મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય કર્યો છે.
ભારત સરકારની પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનામાં પરિવારની વાર્ષિક આવકની મર્યાદા ₹2.50 લાખ છે. જોકે, ગુજરાત સરકારે પોતાની યોજના હેઠળ આ મર્યાદા વધારીને ₹6 લાખ કરી છે. પરિણામે ₹2.50 લાખથી વધુ અને ₹6 લાખ સુધીની વાર્ષિક આવક ધરાવતા પાત્ર આદિજાતિ વિદ્યાર્થીઓને પણ રાજ્ય સરકારની યોજના હેઠળ શિષ્યવૃત્તિનો લાભ મળી શકે છે. આદિજાતિ વિદ્યાર્થિનીઓ માટે રાજ્ય સરકારની વિશેષ પોસ્ટ-મેટ્રિક યોજનામાં આવકમર્યાદા લાગુ પડતી નથી.
ડિજિટલ ગુજરાત પોર્ટલ મારફતે અરજી, સહાય સીધી બેન્ક ખાતામાં
શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓનો લાભ મેળવવા માટે અરજીઓ ડિજિટલ ગુજરાત પોર્ટલ મારફતે સ્વીકારવામાં આવે છે. અરજીની ચકાસણી અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થયા બાદ સહાયની રકમ સીધી લાભાર્થીના બેન્ક ખાતામાં જમા કરવામાં આવે છે.
આમ, પ્રાથમિકથી લઈને ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધી આદિજાતિ વિદ્યાર્થીઓને આર્થિક સહાય પહોંચાડવાના પ્રયાસો દ્વારા શિક્ષણમાં તેમની ભાગીદારી વધારવા અને આર્થિક મુશ્કેલીઓને કારણે અભ્યાસ છોડવાની સ્થિતિ અટકાવવાનો સરકારનો પ્રયાસ છે.
મહત્ત્વપૂર્ણ આંકડા એક નજરે:
| યોજના | લાભાર્થી | ખર્ચ |
|---|---|---|
| રાજ્ય પ્રિ-મેટ્રિક | 58.38 લાખથી વધુ | ₹438.27 કરોડ |
| રાજ્ય પોસ્ટ-મેટ્રિક (વિદ્યાર્થિનીઓ) | 32,226 | ₹420.28 કરોડ |
| કેન્દ્ર પ્રિ-મેટ્રિક | 5.37 લાખથી વધુ | ₹184.19 કરોડ |
| કેન્દ્ર પોસ્ટ-મેટ્રિક | 11.39 લાખથી વધુ | ₹2,830.77 કરોડ |
નોંધ: આંકડા વર્ષ 2021-22થી 2025-26 દરમિયાનના છે. રાજ્યની બંને યોજનાઓનો સંયુક્ત ખર્ચ ₹858.55 કરોડ છે. કેન્દ્ર સરકારની યોજનાઓનો ખર્ચ અલગ છે.
