મુંબઈ
2008માં માલેગાંવમાં એક બાઇક વિસ્ફોટ થયો હતો અને છ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા હતા. 101 લોકો ઘાયલ થયા હતા. વિસ્ફોટ પછી પોલીસ કાર્યવાહી શરૂ થઈ હતી. ભાજપના સાંસદ પ્રજ્ઞા સિંહ ઠાકુર અને લેફ્ટનન્ટ કર્નલ પ્રસાદ પુરોહિત સહિત તમામ સાત લોકોને આરોપી બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ કેસ 17 વર્ષ ચાલુ રહ્યો. ધીમે ધીમે સાક્ષીઓ વિરુદ્ધ ગયા અને 17 વર્ષ પછી NIA કોર્ટે તમામ સાત આરોપીઓને નિર્દોષ જાહેર કર્યા. માલેગાંવ બ્લાસ્ટ કેસ શું છે એ બાબતે અહીં વિગતવાર માહિતી રજૂ કરાઈ છે.
માલેગાંવ બ્લાસ્ટ શું છે
29 સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ, મહારાષ્ટ્રના નાસિક જિલ્લામાં મુંબઈથી 200 કિમી દૂર માલેગાંવ શહેરના મુસ્લિમ બહુમતીવાળા વિસ્તાર અંજુમન ચોક અને ભીકુ ચોક વચ્ચે સ્થિત શકીલ ગુડ્સ ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીની સામે થયેલા બોમ્બ વિસ્ફોટમાં છ લોકો માર્યા ગયા હતા અને 101 ઘાયલ થયા હતા. રમઝાન મહિનામાં એક મસ્જિદ પાસે બાઇકમાં વિસ્ફોટ થયો હતો. આ વિસ્ફોટને પહેલા આતંકવાદી હુમલો માનીને, મહારાષ્ટ્ર ATS એ તપાસ શરૂ કરી.
ATS ને તપાસમાં શું મળ્યું?
આ કેસની શરૂઆતની તપાસ મહારાષ્ટ્રના આતંકવાદ વિરોધી ટુકડી (ATS) દ્વારા કરવામાં આવી હતી. ATS ને તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે LML ફ્રીડમ મોટરસાઇકલ પર IED લગાવવામાં આવ્યું હતું, જેના કારણે વિસ્ફોટ થયો. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે બાઇકનો રજિસ્ટ્રેશન નંબર નકલી હતો અને એન્જિન નંબર અને ચેસિસ નંબર ભૂંસી નાખવામાં આવ્યા હતા. આ પછી, વાહનને ફોરેન્સિક લેબમાં મોકલવામાં આવ્યું હતું. અહીં તપાસ કર્યા પછી, જાણવા મળ્યું કે બાઇક ભાજપ સાંસદ સાધ્વી પ્રજ્ઞા ઠાકુરના નામે નોંધાયેલ હતી. આ પછી, 23 ઓક્ટોબર 2008ના રોજ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.
ATS એ તપાસ દરમિયાન આ કેસમાં કર્નલ પુરોહિત સહિત 11 લોકોની ધરપકડ કરી હતી. ATS ને તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે આરોપીઓએ અભિનવ ભારત નામનું સંગઠન બનાવ્યું હતું. તેમના પર મહારાષ્ટ્ર કંટ્રોલ ઓફ ઓર્ગેનાઇઝ્ડ ક્રાઇમ એક્ટ, 1999 (MCOCA) હેઠળ આરોપ મૂકવામાં આવ્યા હતા. ATS એ જાન્યુઆરી 2009માં 11 લોકોનું નામ આરોપપત્ર દાખલ કર્યું હતું અને કહ્યું હતું કે તેઓ માને છે કે મુસ્લિમ લોકો દ્વારા કરવામાં આવેલા આતંકવાદી કૃત્યોનો બદલો લેવા માટે તેઓએ વિસ્ફોટ કર્યો હતો.
ATS તપાસમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે આરોપી પુરોહિત કાશ્મીરમાં પોતાનું પોસ્ટિંગ પૂર્ણ કર્યા પછી RDX પોતાની સાથે લાવ્યા હતા અને તેને પોતાના ઘરમાં રાખ્યું હતું. ATS તપાસમાં નાસિકમાં આરોપી સુધાકર ચતુર્વેદીના ઘરમાં RDX ના નિશાન મળ્યા હતા જ્યાં બોમ્બ બનાવવામાં આવ્યો હતો અને પ્રજ્ઞા ઠાકુરે સંપૂર્ણ જાણકારી સાથે બોમ્બ વિસ્ફોટ કરવા માટે તેનું મોટરસાયકલ પૂરું પાડ્યું હતું.
2011માં તપાસ NIA ને સોંપવામાં આવી
2011 માં આ કેસ રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ને સોંપવામાં આવ્યો હતો. NIA તપાસ દરમિયાન, આરોપીએ MCOCA સામે કોર્ટમાં અરજી કરી હતી. 2016માં, NIA એ ચાર્જશીટ દાખલ કરી હતી જેમાં NIA એ આરોપીઓ સામે MCOCA ના આરોપો રદ કર્યા હતા. NIA એ સ્વીકાર્યું હતું કે MCOCA નો ઉપયોગ શંકાસ્પદ હતો. NIAને પ્રજ્ઞા ઠાકુર સામે એકત્રિત કરવામાં આવેલા પુરાવામાં પણ ખામીઓ જોવા મળી હતી. એવું પણ માનવામાં આવ્યું હતું કે 11 આરોપીઓમાંથી સાત આરોપી હતા. પ્રજ્ઞા ઠાકુર અને અન્ય ત્રણ આરોપીઓ – શ્યામ સાહુ, પ્રવીણ તકલ્કી અને શિવનારાયણ કલસાંગરાને ક્લીનચીટ આપતાં, તેમણે કહ્યું કે તેમની વિરુદ્ધ કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી અને તેમને કેસમાંથી મુક્ત કરવાની માંગ કરી.
કેસમાં રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) ના ખાસ સરકારી વકીલ અવિનાશ રસલ અને અનુશ્રી રસલ વતી હાજર રહીને, તેમના નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે ઘટના દરમિયાન રમઝાનનો પવિત્ર મહિનો હતો અને નવરાત્રીનો તહેવાર શરૂ થવાનો હતો. કાવતરાખોરોએ લોકોને ભયભીત કરવાના, જાનમાલનું નુકસાન કરવાના હેતુથી વિસ્ફોટો કર્યા હતા. તે સમુદાય માટે આવશ્યક પુરવઠો અને સેવાઓને વિક્ષેપિત કરવાના, સાંપ્રદાયિક વિખવાદ પેદા કરવાના અને રાજ્યની આંતરિક સુરક્ષાને જોખમમાં મૂકવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યાં હતાં.
આરોપીઓ કોણ હતા?
આ કેસમાં ભાજપના સાંસદ પ્રજ્ઞા ઠાકુર, લેફ્ટનન્ટ કર્નલ પ્રસાદ પુરોહિત, મેજર રમેશ ઉપાધ્યાય, અજય રાહિરકર, સુધાકર દ્વિવેદી, સુધાકર ચતુર્વેદી અને સમીર કુલકર્ણી પર ગંભીર આતંકવાદ અને ગુનાહિત કાવતરાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ બધા પર ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ નિવારણ અધિનિયમ (UAPA) અને ભારતીય દંડ સંહિતાની અનેક કલમો હેઠળ કેસ ચલાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં હત્યા, કાવતરું, અરાજકતા ફેલાવવી અને આતંક ફેલાવવાનો સમાવેશ થાય છે. રાષ્ટ્રીય તપાસ એજન્સી (NIA) એ આ મામલાની તપાસ કરી હતી અને કોર્ટને આરોપીઓને તેમના ગુના અનુસાર સજા કરવા કહ્યું હતું.
2018માં ટ્રાયલ શરૂ થઈ
2018માં NIA કોર્ટમાં આ કેસની ટ્રાયલ શરૂ થઈ હતી. 19 એપ્રિલ 2025ના રોજ ચર્ચા પૂર્ણ થઈ હતી. કોર્ટે ગુરુવારે આ કેસમાં પોતાનો ચુકાદો સંભળાવ્યો હતો. કોર્ટે ચુકાદામાં કહ્યું હતું કે ન્યાયાધીશે ચુકાદો વાંચતી વખતે કહ્યું હતું કે કેસને શંકાની બહાર સાબિત કરવા માટે કોઈ વિશ્વસનીય અને નક્કર પુરાવા નથી. ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓ (નિવારણ) અધિનિયમ (UAPA) ની જોગવાઈઓ કેસમાં લાગુ પડતી નથી. કોર્ટે એમ પણ કહ્યું કે વિસ્ફોટમાં વપરાયેલી મોટરસાઇકલ પ્રજ્ઞા ઠાકુરના નામે નોંધાયેલી હોવાનું સાબિત થયું નથી, જેમ કે ફરિયાદ પક્ષે દાવો કર્યો હતો. એવું પણ સાબિત થયું નથી કે વિસ્ફોટ કથિત રીતે બાઇકમાં રાખેલા બોમ્બને કારણે થયો હતો.
કોર્ટે કહ્યું કે આતંકવાદનો કોઈ ધર્મ નથી હોતો. કોઈ ધર્મ હિંસાને સમર્થન આપી શકતો નથી. કોર્ટ ફક્ત ધારણા અને નૈતિક પુરાવાના આધારે કોઈને દોષિત ઠેરવી શકતી નથી. આ માટે નક્કર પુરાવા હોવા જોઈએ. કોર્ટે કહ્યું કે ફરિયાદ પક્ષ માલેગાંવમાં વિસ્ફોટ થયો હોવાનું સાબિત કરી શક્યો હતો, પરંતુ તે મોટરસાઇકલમાં બોમ્બ મૂકવામાં આવ્યો હોવાનું સાબિત કરી શક્યો નથી. કોર્ટ એવા નિષ્કર્ષ પર પહોંચી છે કે ઘાયલોની સંખ્યા 101 નહીં, પરંતુ ફક્ત 95 હતી. કેટલાક તબીબી પ્રમાણપત્રો સાથે પણ છેડછાડ કરવામાં આવી હતી.
