૨૩ સપ્ટેમ્બરે પૃથ્વી પર એક દુર્લભ ખગોળીય ઘટના સર્જાય છે, જે અંતર્ગત દિવસ અને રાત લગભગ સમાન સમયના હોય છે.
નવી દિલ્હી
આજરોજ ૨૩ સપ્ટેમ્બરે પૃથ્વી પર એક અદ્ભુત અને દુર્લભ ખગોળીય ઘટના જોવા મળી રહી છે, જેને ‘સપ્ટેમ્બર ઇક્વિનોક્સ’ (September Equinox) અથવા શરદ વિષુવ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે પૃથ્વી પર દિવસ અને રાત લગભગ સરખા એટલે કે ૧૨-૧૨ કલાકના થાય છે.
‘ઇક્વિનોક્સ’ શબ્દ લેટિન ભાષાના બે શબ્દોથી મળીને બન્યો છે – ‘એક્વસ’ (Aequus) એટલે કે સમાન અને ‘નોક્ષ’ (Nox) એટલે કે રાત્રી. આનો સીધો અર્થ સમાન રાત્રિ થાય છે. વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી આ એક વૈશ્વિક ઘટના છે જે ભારત સહિત સમગ્ર દુનિયામાં અનુભવાય છે. જોકે, સ્થાન અને સમય અનુસાર તેમાં થોડો તફાવત જોવા મળી શકે છે. ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આ ઘટના શિયાળાની આગામી શરૂઆતનો સંકેત માનવામાં આવે છે, જ્યારે દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં આ વસંત અને પાનખર ઋતુની શરૂઆત તરીકે જોવામાં આવે છે.
આપણે જાણીએ છીએ કે પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ફરવાની સાથે સૂર્યની આસપાસ પણ પરિક્રમા કરે છે. પરંતુ, પૃથ્વી પોતાની ધરી પર બિલકુલ સીધી નથી, પણ તે આશરે ૨૩.૫ ડિગ્રી નમેલી છે.
જેમ જેમ પૃથ્વી સૂર્યની આસપાસ ફરે છે, તેમ આ ઝુકાવ નક્કી કરે છે કે ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાં સૂર્યના કિરણો કેટલી સીધા પડે છે. ઇક્વિનોક્સ દરમિયાન એક એવો દુર્લભ ખગોળીય સંયોગ રચાય છે જ્યાં પૃથ્વીનો કોઈ પણ ગોળાર્ધ બીજાની સરખામણીમાં સૂર્ય તરફ વધારે નમેલો હોતો નથી. આ સ્થિતિમાં સૂર્ય સીધો વિષુવવૃત (Equator) ની ઉપર હોય છે અને બંને ગોળાર્ધને સૂર્યનો પ્રકાશ સરખી માત્રામાં મળે છે.
મહત્વનાં મુદ્દા
- વર્ષમાં બે વખત: આ ખગોળીય ઘટના વર્ષમાં બે વાર થાય છે – પહેલીવાર માર્ચમાં અને બીજીવાર સપ્ટેમ્બરમાં.
- નાસાની ગણતરી: અમેરિકી અંતરાક્ષ સંસ્થા નાસા મુજબ, ઇક્વિનોક્સ એ સમય છે જ્યારે સૂર્યનું કેન્દ્ર પૃથ્વીના પરિક્રમા પથ પર વિષુવવૃતને પાર કરે છે.
- ત્યારબાદ શું બદલાય છે?: આ ઘટના પછી સૂર્ય ઉત્તરથી દક્ષિણ તરફ આગળ વધે છે, જેના કારણે દિવસો નાના અને રાત્રિઓ ક્રમશઃ મોટી થવાની શરૂઆત થાય છે.
ચોક્કસપણે, વિષુવ એ એક વૈશ્વિક ખગોળીય ઘટના છે, તેથી ભારતમાં પણ તેનો અનુભવ થાય છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતભરમાં પણ દિવસ અને રાતની લંબાઈ લગભગ સમાન રહે છે, જે પ્રકૃતિના સંતુલનનું એક અદભુત ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે.
